پوکی استخوان چيست ؟

استئوپروزيس نوعی بيماری است که باعث کاهش توده استخوانی و شکننده شدن آن می گردد. اين مسئله منجر به پوکی استخوان و کاهش قدو حتی شکستگی های دردناک می شود. کلمه استوپروزيس درلغت به معنی استخوان منفذدار و حاوی سوارخ های متعدد است.

پوکی استخوان يک مشکل بهداشتی جدی در اغلب کشورهاست . در آمريکا تقريبا" 26 ميليون نفر به اين بيماری مبتلا بوده و بيشتر از 5/1 ميليون نفر دچار شکستگی های ستون فقرات و مچ و لگن در اثر ابتلا به اين بيماری هستند. حدود 80 درصد افراد مبتلا را زنان تشکيل ميدهند. پوکی استخوان از علل اصلی شکستگی های استخوان در زنان يائسه و مسن است . افراد مبتلا به آرتروز التهابی ( آرتروز رماتيسمی ) و افرادی که داروهای گلوکوکورتيکوئيدی مصرف می کنند درخطر  بالای ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند.

استخوان بطور دايم درحال تغيير است . بافت های زنده استخون ساختارهای لانه زنبوری دارای رسوبت کلسيم و مواد معدنی است . در طول زندگی استخوان دستخوش فرآيندی می شود که به آن بازسازی می گويند. در اين فرآيند استخوان پير و کهنه شکسته شده و استخوان قوی و جديد جايگزين آن می شود. تا سن 25-20 سالگی کلسيمی که ازغذاها برای بازسازی استخوان گرفته می شود سريعتر از تخريب استخوان است. در 25 سالگی توده استخوانی به بالاترين حد خود می رسد. در اين حالت استخوان ها قوی ترين حالت و بالاترين چگالی را دارند.

در 40 سالگی توده استخوانی به تدريج شروع به کاهش می کند . زنان توده استخوانی را به علت کاهش سطح استروژن بعد از يائسگی بعلت سريعتر شدن سرعت تخريب استخوان نسبت به جايگزينی آن از دست می دهند. زنان يک سوم توده استخوانی خود را طی 10-5 سال بعد از يائسگی از دست می دهند. احتمالا" استخوان هايی با توده استخوانی کمتر بيتشر در معرض شکستگی قرار دارند. حتی در زمين خوردن ها و افتادن های جزئی نيز اين امکان وجود دارد. پوکی استخوان اغلب به سختی تشخيص داده می شود. اما نخستين علامت خطر آن ممکن است شکستگی استخوان باشد ،به اين دليل است که آن را بيماری خاموش می نامند.

از دست دادن دندان می تواند يک علامت خطر برای تحت تاثير قرار گرفتن استخوان های فک باشد. تقريبا" يک سوم زنان آمريکايی تمام دندانهای خود را تا اواخر 60 سالگی از دست می دهند. اين امر می تواند يک علامت خطر مهم برای پوکی استخوان باشد.

 عوامل خطر :

مقدار توده استخوانی که شما بعنوان يک فرد بالغ دارا هستيد و سرعت کاهش توده استخوانی نسبت به سن ، ميزان خطر ابتلای شما را به اين بيماری می کنند. محققين هنوز هم قادر به تعيين دقيق افرادمستعد ابتلا به پوکی استخوان نيستند اما اين بيماری در گروههای زير معمول است.

_زنان يائسه

_زنانی با يائسگی زود رس ( قبل از 45 سالگی )

_افرادی لاغر يا با استخوان بندی باريک

_افرادی که دارای تاريخچه شکستگی های خفيف حاصل از ضربه ها در بزرگسالی بوده اند.

_افرادی که مبتلا به آرتوز التهابی هستند.

_افرادی که داروهايی مانند گلوکوکورتيکوئيدها و ضدصرع يا هپارين که سبب کاهش قدرت استخوان می شوند مصرف می کنند.

_افرادی که غذاهای غنی از کلسيم مانند لبنيات را کمتر مصرف می کنند.

_افراد سيگاریافرادی که بيشتر از 2 وعده در روز الکل مصرف می کنند.

_افرادی که مبتلا به زوال عقلی هستند.افرادی که بطور مرتب ورزش نمی کنند.

_مردان با سطح استروژن پايين

_اگر شما دارای يک يا چند عامل خطر هستيد در خطر بالای ابتلا به اين بيماری و شکستگی استخوان قرار داريد. با پزشک خود در باره راههای کاهش خطر و آزمايش چگالی استخوان مشورت کنيد و درباره راههای کاهش خطر نيز از او سئوال کنيد.

_زنان نسبت به مردان بيشتر در معرض خطر کاهش توده استخوانی قرار دارند. چون در زنان توده استخوانی 30-20 درصد نسبت به مردان کمتر است. با اين وجود کاهش تدريجی توده استخوانی در ارتباط با سن در هر دو جنس نقش مهمی در شکستگی های لگن در سنين بعدی بر عهده دارد.

 آرتروزهای التهابی و پوکی استخوان :

ابتلا به فرمهای التهابی آرتروز مانند آرتريت روماتوئيد باعث کاهش توده استخوانی و افزايش خطر ابتلا به پوکی استخوان می گردد. اکثريت افراد مبتلا به آرتروز به خصوص زنان به طور مرتب ورزش نمی کنند و ممکن است تحت درمان با داروهای گلوکورتيکوئيدی قرار بگيرند که اين عامل سبب افزايش خطر ابتلا به بيماری پوکی استخوان می شود.

 داروهای گلوکوکورتيکوئيدی و پوکی استخوان :

گلوکوکورتيکوئيدها ( Cortisone ,Prednisone, dexamethasone ) داروهای ضدالتهابی هستند که برای درمان برخی از انواع آرتروزها ، آسم و ساير بيماريهای التهابی به کار می روند. متاسفانه اين داروها سبب کاهش توده استخوانی می شوند که از شايع ترين علل پوکی استخوان مربوط به داروها است . مقدار کاهش توده استخوانی بستگی به دوز دارويی و مدت مصرف آن دارد. گلوکوکورتيکوئيدها از طريق کاهش توده استخوانی و کاهش تشکيل استخوان جديد خطرزا هستند.

همچنين اين داروها سبب کاهش جذب کلسيم و سطح استروژن می شوند . اگر شما از اين داروها استفاده می کنيد درخطر ابتلا به اين بيماری قرار داريد. البته اين حالت بستگی به اين دارد که شما تا چه حد استخوان های خود را قوی کرده باشيد. شما بايد آزمايش های تعيين چگالی استخوان را بطور مرتب برای تعيين ميزان قدرت استخوان و کاهش توده استخوانی انجام دهيد. همچنين شما بايد از نظر ساير عوامل کاهش توده استخوانی که قابل پيشگيری هستند ارزيابی شويد. در باره راههای پيشگيری با پزشک خود مشورت کنيد.

 چگونه از پوکی استخوان پيشگيری کنيم ؟

راههای پيشگيری از پوکی استخوان ساختن استخوانهای قوی و جلوگيری از کاهش توده استخوانی است . اگر شما از اول به طور ژنتيکی و هم از نظر شيوه زندگی دارای استخوانهای قوی هستيد، احتمالا" کمتر دچار مشکلات مربوط به پوکی استخوان خواهيد شد.

همچنين چون عامل ژنتيک را نمی توان تغيير داد می توان با انتخاب شيوه زندگی سالم از پوکی استخوان پيشگيری کرد و يا سرعت آن را کم کرد. قبل از 35 سالگی می توانيد از روشهی ذکر شده برای ساختن توده استخوانی بالا برای کمک به کاهش سرعت از دست رفتن توده استخوانی در سنين بعدی استفاده کنيد.

 1 - دريافت کلسيم خود را افزايش دهيد .

رژيم غذايی برای پيشگيری از پوکی استخوان حياتی است . توصيه های تغذيه ای جاری تاکيد بر مصرف کافی کلسيم برای پيشگيری از کاهش توده استخوانی دارند. دريافت کلسيم چگالی استخوان و ساير فرآيندهای بدن را تحت تاثير قرار می دهد. بدن شما بايد مقدار کلسيم مشخصی را درخون برای انقباض ماهيچه ها و ضربان قلب و لخته شدن خون دارا باشد. چون اين اعمال مقدم بر نقش کلسيم در چگالی استخوان است . بدن از کلسيم استخوان ها برای حفظ سطح نرمال کلسيم خون در صورت کافی نبودن دريافت کلسيم استفاده می کند.

مقدار نياز شما به کلسيم بستگی به جنس و سن و خطر ابتلا به پوکی استخوان دارد. اغلب افراد بالغ به 1500-1000 ميلی گرم کلسيم در روز احتياج دارند که اين مقدار کلسيم يا از طريق غذاها به دست می آيد و يا به صورت مکمل مصرف می شود. متاسفانه اغلب زنان فقط نصف مقدار مورد نياز يعنی 500 ميلی گرم از رژيم غذايی به دست می آورند. دريافت کافی کلسيم برای زنان زير 35 سال مهم است چون در اين سن بدن شما هنوز قادر به جذب و ذخيره کلسيم می باشد. متخصصين 1500 ميلی گرم کلسيم در روز را برای نوجوانان و زنان باردار و شيرده توصيه می کنند. همزمان با بالا رفتن سن جذب و استفاده بدن از کلسيم پايين می آيد. افزايش دريافت کلسيم به 1500 ميلی گرم يک روش مهم برای جلوگيری از کمبود بعد از 50 سالگی است.

دريافت 800-400 ( واحد بين اللمللی ) ويتامين D در روز همچنين مفيد می باشد . ويتامين D مقدار کلسيم جذب شده از روده را افزايش ميدهد. بدن شما ويتامين D را در پاسخ به نورآفتاب می سازد. منابع ويتامين D شامل جگر ، روغن ، ماهی ، شيرهای غنی شده با ويتامين D و مکمل ها هستند.

 1-1 منابع غذايی کلسيم :

غذاها بهترين منابع طبيعی کلسيم هستند. شما می توانيد مقدار کلسيم رژيم خود را از طريق خوردن بيشتر محصولات لبنی افزايش دهيد. شير، پنير و ماست بالاترين مقدار کلسيم را دارا هستند. يک ليوان شير ( 240 سی سی ) حاوی 300 ميلی گرم کلسيم و يک چهارم نياز روزانه شماست. برای جلوگيری از اضافه شدن چربی و کالری به رژيم خود را محصولات لبنی کم چرب و بدون چرب استفاده کنيد. اين فرآورده ها همان مقدار کلسيمی را که در فرآورده های پرچرب وجود دارد در اختيار فرد قرار می دهند. اگر شما مبتلا به عدم تحمل لاکتوز هستيد از قرآورده های بدون لاکتوز برای تامين نيازهای خود استفاده کنيد.

عوامل غيرقابل كنترل در پوكي استخوان

از عوارض مصرف طولاني مدت، تركيبات كوتيكواستروئيدها كه به عنوان ضدالتهاب و ضدروماتيسم و ضدآلرژي تجويز مي‏شود، پوكي استخوان مي‏باشد كه با خوردن كلسيم و ويتامين D نمي‏توان از اين عارضه پيشگيري كرد. داروهاي حاوي كورتن بايد با تجويز پزشك مصرف شود.

پوکی استخوان یک بیماری شایع استخوانی است که به علت کاهش تراکم استخوان و از دست رفتن توده استخوانی ایجاد می شود. اهمیت این بیماری و شیوع آن در دنیا به اندازه ای است که همه ساله ۲۰ اکتبر را به عنوان روز پیش گیری از پوکی استخوان نام گذاری کرده و صاحب نظران و کارشناسان درباره علل ایجاد آن، راه های پیش گیری و جدیدترین شیوه های درمانی اطلاع رسانی می کنند. به این بهانه درباره پوکی استخوان و مسائل مرتبط با آن مطالبی گردآوری کرده ایم که در پی می آید.

● پوکی استخوان در آینه آمارها

وزیر بهداشت در آستانه روز جهانی پوکی استخوان اعلام کرد حدود ۲ میلیون زن ایرانی در معرض خطر شکستگی ناشی از پوکی استخوان قرار دارند. طبق تحقیقات انجام شده در ایران ضعف استخوان در بیش از نیمی از افراد بالای ۶۰ سال مشاهده می شود و مشکلات ناشی از پوکی و یا ضعف استخوانی در زنان بیش از مردان است. شیوع بیماری در یکی از نواحی لگن یا مهره های کمری در افراد بالای ۵۰ سال در زنان ۵.۴ و در مردان ۳.۲ درصد و حداقل شیوع ضعف استخوان در یکی از نواحی لگن و یا مهره های کمری در زنان ۴۰ و در مردان ۳۵.۴ درصد است. این بیماری یکی از مهم ترین علل مرگ و میر در افراد بالای ۵۰ سال است. پوکی استخوان یک بیماری پرهزینه است که ممکن است لطمات جبران ناپذیری به نیروی کار و سطح رفاه عمومی وارد کند و با توجه به این که به سمت یک جامعه مسن پیش می رویم این بیماری در سال آینده شیوع زیادی خواهد داشت که با اجرای برنامه پیش گیرانه می توان از بروز آن جلوگیری کرد.

● همه چیز درباره پوکی استخوان

دکتر سیدمحسن خوش نیت درباره مهم ترین علامت پوکی استخوان به خراسان می گوید: در اغلب موارد پوکی استخوان بدون علامت است و در بیشتر موارد بعد از شکستگی استخوان پزشک یا بیمار را متوجه بروز بیماری می کند. یک سری علایم قبل از شکستگی هم ممکن است پزشک را به تشخیص برساند ازجمله کوتاه شدن قد، دردهای مبهم در ستون فقرات، گوژپشتی، شکستگی در اثر ضربه مختصر. هم چنین کسانی که در خانواده سابقه پوکی استخوان، یا سابقه بیماری آرتریت روماتوئید دارند، افرادی که سیگاری هستند یا الکل استفاده می کنند یا بیش از ۶ ماه کورتن استفاده کرده اند نیاز به بررسی استخوان ها از نظر توده استخوانی دارند. از طرف دیگر بی تحرکی شدید و طولانی، مصرف کم کلسیم از طریق رژیم غذایی هم به موارد بالا اضافه می شود تا پزشک با شنیدن شرح حال بیمار نسبت به تشخیص بیماری یقین پیدا کند. خانم ها پس از یائسگی و آقایان پس از ۶۵ سالگی مستعد ابتلا به بیماری می شوند.این فوق تخصص غدد تاکید می کند که تمامی افراد بالای ۶۵ سال بدون هیچ علامت خطر تراکم سنجی استخوان را انجام دهند اما اگر خانم های زیر ۶۵ سال یکی از علایم خطر را داشته باشند، بهتر است تراکم سنجی را زودتر انجام دهند.اصولا پوکی استخوان به ۲ دسته تقسیم می شود، یکی پوکی استخوان اولیه که بر اثر یائسگی یا افزایش سن ایجاد می شود و یکی پوکی استخوان ثانویه است که به علت بیماری های دیگر ایجاد می شود.بیماری های روماتیسمی، بیماری های دستگاه گوارش که باعث سوءجذب می شوند، بعضی از بیماری های هورمونی مثل پرکاری غده تیروئید یا پاراتیروئید، بیماری غدد فوق کلیوی، کاهش هورمون های جنسی مردانه در آقایان، برخی از سرطان ها و پیوند اعضا در بروز پوکی استخوان موثر هستند، بنابراین بیماری که به پوکی استخوان مبتلا شده حتما باید از نظر علل ثانویه مورد ارزیابی قرار گیرد که اگر علت مشخصی برای بروز بیماری وجود داشت، درمان شود.

● تغذیه و پوکی استخوان

یکی از مهم ترین راه های پیش گیری از بیماری پوکی استخوان دریافت کلسیم است، دکتر ضیاءالدین مظهری متخصص تغذیه در این باره به فارس می گوید: مهم ترین منابع غذایی تامین کننده کلسیم، شیر و فرآورده های شیری است، به طور مثال یک لیوان شیر، ماست یا کفیر حاوی ۲۴۰ میلی گرم کلسیم است. مقدار نیاز روزانه به کلسیم بستگی به سن، جنس، رنگ پوست و شرایط محیطی دارد ولی به طور متوسط نوزادان ۴۰۰ میلی گرم، نوجوانان، جوانان و میانسالان ۱۲۰۰ میلی گرم و زنان باردار و شیرده تا ۲۰ هزار میلی گرم کلسیم در طی روز نیاز دارند. وی ادامه می دهد: از سن ۳۵ تا ۵۰ سالگی خروج تدریجی قسمتی از ذخایر کلسیم استخوان های بدن آغاز می شود بنابراین برای تعدیل و پیش گیری از سرعت کاهش تراکم استخوانی استفاده از منابع کلسیم همراه با حرکات و فعالیت های بدنی متناسب با سن و بهره مندی از نور آفتاب بسیار مهم و ضروری است.

خوب است بدانید انجام فعالیت های ورزشی مثل دویدن، پریدن، والیبال، فوتبال و ژیمناستیک که با تحمل وزن بدن همراهند، باعث افزایش جذب کلسیم دریافتی در بدن شده، بدن را در مقابل پوکی استخوان بیمه می کنند.

در پایان توصیه های ذیل را به نقل از ایسنا برای پیش گیری از ابتلا به بیماری به همه مردم پیشنهاد می کنیم.

۱) به طور منظم ورزش کنید. ورزش یکی از عوامل مهم برای قرار گرفتن کلسیم در داخل استخوان و محکم شدن استخوان هاست.پیاده روی ورزش مناسبی است اما اگر به پوکی استخوان مبتلا هستید قبل از آغاز هرگونه تمرین ورزشی با پزشک خود مشورت کنید.

۲) هر روز مواد غذایی حاوی کلسیم، به خصوص شیر و لبنیات، ماست، کشک و پنیر، انواع کلم، برگ های تربچه، جعفری، بادام،فندق، کنجد و پرتقال استفاده کنید. میزان کلسیم روزانه برای بزرگسالان بین ۸۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی گرم است. هر لیوان شیر بزرگ دارای ۳۰۰ میلی گرم کلسیم است.

۳) شیر منبع خوبی برای کلسیم است، اما از اضافه کردن چای، پودر نسکافه، پودر کاکائو و قهوه به شیر اجتناب کنید چون جذب کلسیم را کم می کند.

۴) شربت های کاهش دهنده اسید معده را فقط با تجویز پزشک مصرف کنید زیرا نمی گذارند کلسیم غذا جذب شود.

۵) تا حد امکان نوشابه های گازدار کمتر مصرف کنید چون جلوی جذب کلسیم غذا را می گیرد.

۶) ازجمله عوارض استفاده از دخانیات و مصرف الکل، تشدید پوکی استخوان است پس از استعمال آن در هر سنی اجتناب کنید.

۷) ویتامین D با افزایش جذب کلسیم از پوکی استخوان جلوگیری می کند برای تامین آن هر روز ۱۵ تا ۳۰ دقیقه در مقابل نور مستقیم خورشید قرار بگیرید .

● نکته

▪ دکترسیدمحسن خوش نیت: